Kunstenaars Enschede

Klik op de afbeelding om het volledige beeld te zien

Erik van der Endt

Urd, Skuld, verdandi,  Roombeek; de transformatie van een plek

Het geluidskunstwerk dat te horen zal zijn op de expositie is vanuit een historiserend, beschouwend standpunt vervaardigd.
De titel verwijst naar onze Germaanse voorouders wiens taalgebruik een minder ondiepe betekenis had dan het huidige taalgebruik. Úrd, Skuld, Verdandi.’  De oorsprong is Indogermaans. Het laatste woord laat de oorsprong ook duidelijk horen.

De betekenis van deze woorden: verleden, heden en toekomst, of in andere, meer filosofische woorden: het voorbije, het wordende en het toekomende.
De plek waar het balengebouw op de Roombeek staat, als rest van een veel groter complex, was ooit een frisse weide met een beek die erdoor stroomde. Er groeiden allerlei planten en bloemen en er liepen dieren. Tot in de vroege middeleeuwen de ridders van de Duitse Orde er hun huis vestigden, en de Roombeek gebruikten voor het aanleggen van slotgracht, vijvers en tuinen. In de negentiende eeuw werd er op dit gebied een landgoed gevestigd, en in de achtertuin daarvan begon de eigenaar een textielfabriek. Naar verluid stuitte deze textielbaron tijdens de aanleg van het balengebouw op de fundering van het Duitse Huis. De fabrieken maakten gebruik van het aanwezige water. Schoon water erin, vuil (gekleurd)water eruit. De vissen in het buitengebied hadden, volgens verhalen, enkele malen in de week een andere kleur.

De menselijke activiteiten transformeerden de eens zo rustige plek tot een oord van niet aflatende activiteit en lawaai. Het ritmische geluid van de weefgetouwen sloeg de beat en beheerste het dagelijkse leven. Aanvankelijk nog wat onregelmatig en niet al te snel. Naarmate de moderne tijd meer greep op de wereld kreeg, nam de efficiëntie door de komst van de stoommachine toe en versnelde het tempo. 
De bijkomende geluiden zijn van turbines en elektrische weefmachines. De Roombeek is verbeeld door het klaterende geluid van een beek onder een brugje en de associatie met klaterende kinderstemmen is natuurlijk snel gelegd.


Uit een jaarafsluiting van een basisschool komt het gezongen fragment: “de wereld draait maar door - wij zoeken een ster, een lichtende ster”. Een oriëntatiepunt voor de toekomst. Sommige textielbedrijven en stomerijen hadden - niet - toevallig ook die namen: “De Ster”en “De Toekomst”. De kinderen in de fabrieken droomden ook van een goede toekomst en hadden aanvankelijk goede hoop tot het lot, Wyrd, (de negende rune is blanco, zoals de toekomst die niemand kent) zand in de raderen begon te strooien.

Tegen het einde van het stuk is de versnelling sterk voelbaar en is de dynamiek van het water als krachtbron voor de textiel - en voor mij als filosofisch gegeven ‘’Panta Rhei” (alles stroomt) - een golf geworden die over alles heenslaat. 
Ontwikkelingen worden onbeheersbaar en leiden naar de ondergang. De rust van de klaterende beek en kinderstemmen keert weer als de activiteiten stilvallen in de jaren zeventig. Het geluid van de klaterende beek is dan in mijn beleving getransformeerd tot het naargeestige geluid van verval, regen die uit een kapotte regenpijp gutst in een verlaten fabriek... 


Zo was de situatie in Enschede toen ik er in de jaren zeventig kwam om mijn studie kunst aan de Aki, onder Joop Hardy te vervolgen.

De vuurwerkramp is dan een zogenaamd scharniermoment in de geschiedenis, een omslagpunt. Een moment waarop het noodlot(de negende rune Wyrd)toeslaat. Als het stof optrekt en herbezinning volgt ziet men nieuwe kansen.  


Een kans doet zich voor tot transformatie van een desolate plek en vervallen wijk naar een plek waar
mensen op een nieuwe manier terugkeren. Het water keert zelfs, al is het maar symbolisch, ook terug. Nieuwe huizen verrijzen, mensen krijgen kansen die elders niet kunnen, nieuwe scholen worden geopend, winkels, de Twentse Welle opent haar deuren en in theater Prismare klinken de kinderstemmen
volop. En omdat tegenwoordig niets meer zonder muziek lijkt te kunnen, gaat een historische machine uit  de collectie van de Twentse Welle, een dialoog aan met muzikanten en slaat zo een moderne funky beat waarop kinderen kunnen dansen. De wereld draait maar (dol) door!

Enschede, november 2008